governmenthelpEen debat dat naar aanleiding van corona voor lang zal nazinderen is de omvang van het staatsapparaat

In volle crisis gingen er al stemmen op om het staatsapparaat te vergroten. Dit terwijl België reeds een overheidsbeslag van 52% van het BBP heeft, amper minder dan de 56% van kampioen Frankrijk. Men impliceert dat hoe groter het overheidsbeslag, hoe beter de strijd tegen corona kan worden gevoerd.

Toch bestaat er helemaal geen verband tussen de grootte van dat overheidsoptreden en de kwaliteit van de aanpak tijdens een crisis zoals corona. Wel integendeel. Sterkere overheden zijn doorgaans magere maar efficiënte overheden. Want bij vette overheden loopt men mekaar vaak in de weg.

Magere overheden die het goed deden

Enkele kleine democratische Aziatische landen die het relatief goed hebben gedaan in de coronacrisis illustreren dat. Nemen we als voorbeelden Taiwan, Zuid-Korea en Singapore, drie vrijemarktkapitalistische staten, twee democratieën en in het geval van Singapore een autoritaire democratie, een democracy-lite of een quasi één-partij democratie. In termen van BBP bedraagt het overheidsbeslag ongeveer 18% in Taiwan, 34% in Zuid-Korea en minder dan 20% in Singapore. Op 1 juni bedroeg het aantal coronadoden 7 in Taiwan, 272 in Zuid Korea en 24 in Singapore.

Deze drie Aziatische landen waren voorbereid op de komst van een pandemie (1). Ja, je kon er op voorbereid zijn. Pandemieën zijn van alle tijden. Reeds in 2010 schreef de WHO op haar website onder de hoofding “Ten Things You Need to Know about Pandemic Influenza” : “The world may be on the brink of another pandemic” (2).

En in eigen land publiceerde het Agentschap Zorg en Gezondheid in februari 2019 gedetailleerde richtlijnen omtrent de aanpak van SARS (3). SARS was toen al verdwenen. Maar die richtlijnen, indien toegepast bij Covid-19, een virus dat behoort tot de coronafamilie zoals SARS en MERS, zouden ons dodental en de economische en maatschappelijke kost meer dan waarschijnlijk aanzienlijk hebben beperkt.

En naast de corona virussen SARS (2002-2003) en MERS (2012) waren er voldoende voorbeelden, onder meer de Spaanse griep (1918-1919) , de Aziatische griep (1957-1958), de Hongkonggriep (1968-1969), HIV/AIDS (1981-…), en de varkensgriep of Mexicaanse griep (2009-2010).

Succescriteria in de beheersing van covid-19

Sleutels tot succes waren het vroeg agressief testen, het screenen van contacten (liefst app), het instellen van reisbeperkingen en strikte quarantaine regels (4).

Om de bevolking mee te krijgen hielpen een sterke gezondheidszorg, een vooraf uitgewerkte managementstructuur binnen de overheid voor het beheer van de pandemie – het unieke voorbeeld van Taiwan waarover meer hieronder - en proactieve communicatie.

Wat deze criteria betreft behoorden Aziatische landen bij de beste leerlingen van de klas. Terloops: de WHO suggereerde dat landen van China konden leren. Ze vergaten de echte kampioenen zoals Taiwan, Zuid Korea, Singapore en het arme Vietnam (5) te vermelden.

Hong Kong, Japan, Singapore, Taiwan en Zuid-Korea produceerden zelf Covid-19 testmateriaal. In Taiwan kreeg het leger reeds in januari de opdracht beschermende kledij te produceren. In Zuid-Korea beperkte intensief testen, opsporing via mobiles, en via mobiles gecontroleerde afzondering het aantal doden. In Singapore werd op een vroeg stadium laboratoriumcapaciteit voor massaal testen gecreëerd en wordt streng gestraft voor inbreuken op de quarantaine regels.

In Europa is de Duitse aanpak de beste dank zij haar capaciteit om tijdig massaal te testen (6). De meeste andere Europese landen waren traag in het constateren van wat werkt en in het kopiëren ervan.

En vooral, vanwaar het vermoeden dat covid-19 niet erger was dan een milde griep en niet tot bij ons zou geraken? Terwijl men uit de Aziatische ervaringen toch reeds wist hoe besmettelijk het virus was en welke soort drastische maatregelen er daar reeds sedert januari genomen werden. Er waren ook virologen in verschillende Europese landen die vroeg alarm sloegen maar er werd niet naar geluisterd.

Welke regimes presteerden het best: autoritaire of democratieën?

Een onderzoek over 111 landen wees uit dat autoritaire regimes striktere lockdowns introduceerden en zeer omvattende contact tracing (7). Maar de lockdown maatregelen van democratieën waren effectiever in het verminderen van verplaatsingen en reizen die een groot verspreidingsrisico inhouden. Burgers in democratieën bleken de regels van hun overheden beter op te volgen, in lijn met evidentie dat politieke repressie samenwerking vermindert.

Collectivistische maatschappijen, waaronder ook de Aziatische democratieën, deden het beter dan individualistische, zoals de Westerse democratieën. Collectivisme is gekenmerkt door groepsloyauteit, inschikkelijkheid en gehoorzaamheid aan superieuren.

Corona als aanleiding om het overheidsbeslag te vergroten

Voor zij die langs de ontvangende kant van de overheidskas zitten is corona aanleiding om een toename van het overheidsbeslag te bepleiten. Alsof vooral de boulimieke overheden het goed hebben gedaan in deze crisis. Het tegenovergestelde is het geval. En om deze nieuwe uitbreiding van het overheidsbeslag te helpen financieren worden vaak nieuwe schuldigen ten tonele gevoerd, zoals “de ondernemingen” , “de rijken” en “de ouderen”. Of vooral zij die er proportioneel meer voor gezorgd hebben dat onze welvaartsstaat, bij de meest omvangrijke ter wereld, kan worden gefinancierd.

In crisistijden moet men eerder diegenen tot actie aansporen die bewezen hebben koek te kunnen bakken. En dat is quasi nergens de overheid. Zo kijkt nu iedereen reikhalzend uit naar vaccins die echter bijna uitsluitend door de recent zo vermaledijde farmaceutische industrie kunnen worden geproduceerd.

Corona: een kans voor overheden om te herbronnen

Maar crisissen zijn ook nieuwe starten. “Never waste a good crisis” zei Rahm Emmanuel, Obama’s chief of staff, tijdens de 2007-2009 crisis. Een aanleiding om na te denken over de staat en haar functies.

Deze herbronning kan zich concentreren op volgende domeinen: het gebruik van technologie, het leren van anderen in zowel Oost als West, en zowel van de publieke als van de private sector, de ontvetting van de overheid en het dumpen van privilegies allerhande (8).

Technologie inzetten

Landen die technologie het best hebben gebruikt zijn ook diegenen die de crisis het best hebben bemeesterd. De Zuid-Koreaanse overheid zendt een SMS als je buiten je zone treedt (bezit van een mobile is verplicht). Singapore ontwikkelde een app die na de feiten kan vaststellen met welke geïnfecteerde personen je contact hebt gehad (die app vervalt automatisch na 6 maanden). Natuurlijk blijft de afweging van deze handelwijzen met privacy issues een heikel punt. Maar waarom stelt men zich deze vraag minder als het om bv. de privacy aspecten van de sociale media gaat?

Onder meer justitie, het onderwijs en de zorg zijn sectoren waar meer digitalisering de kosten kunnen drukken en de productiviteit verhogen. Ook thuiswerk en vergaderen via videoconferenties kunnen zowel bij de overheid als in de privé sector tijd en reiskosten besparen.

Leren van andere overheden en van de private sector

Wat betreft de graad van voorbereiding gelden Singapore en Taiwan als top voorbeelden.

Singapore gaat door als het best beheerde kleine land ter wereld. De overheid selecteert er de meest bekwame voor zijn keurkorps. Sommigen kunnen er tot 2 miljoen dollar per jaar verdienen. Hun “foresight unit” wordt als het beste ter wereld beschouwd (9).

Taiwan ontwikkelde na de ervaring met SARS in 2003 een management structuur van medische en overheidsprofessionelen: het Central Epidemic Command Center (CECC) die het politieke proces tijdelijk helpt overschrijden. Zoals Cincinnatus van zijn ploeg werd gehaald om Rome te besturen zolang het gevaar liep. De bezieler van dit initiatief was prof Su Ih-jen die het Taiwanese Center for Disease Control (CDC) leidde bij de uitbraak van het SARS virus in 2002-2003 (4).

Van zodra de berichten van covid-19 uit Wuhan in januari ll bekend werden trad het CECC in werking en werd het leger ingezet om beschermingskledij te produceren, terwijl men in Singapore startte met de uitbreiding van laboratoriumcapaciteit om te testen (4). Vanaf eind december screende Taiwan alle passagiers uit Wuhan. Op 26 januari was Taiwan het eerste land dat de toegang tot zijn land afsloot voor bijna iedere Chinees van het vasteland. Op dat ogenblik vonden er nog altijd drie vluchten per week plaats tussen Milaan en Wuhan, en die zouden nog weken aanhouden.

Volgende vraag blijft daarom onbeantwoord. Gegeven de contacten met Azië wist men toch dat in Azië drastische stappen werden genomen. Men wist ook toen reeds dat het virus zeer besmettelijk was. En er werd nog altijd gereisd en gevlogen tussen Azië en Europa zonder systematische controlemaatregelen bij aankomst. Vanwaar dan de eerder nonchalante houding in de meeste of bijna alle Westerse landen?

Zo ook in België.

Op 23 januari waarschuwde viroloog Marc Van Ranst in De Morgen: “Bang voor corona? Pas eerder op voor de griep”… “Straf dat mensen ongerust zijn over het coronavirus maar niet over de griep, die dit jaar weer eens een paar honderd doden zal maken”.

Op 25 februari verklaarde viroloog Marc Van Ranst aan de VRT: “In wezen ernstige seizoengriep, iets meer overdraagbaar, iets dodelijker, iets meer mensen die het gaan krijgen… testen symptomen is niet nodig”.

Op 3 maart in een artikel in de Tijd met als titel: “Er is veel paniekzaaierij”, antwoordde Minister van Volksgezondheid Maggy De Block op de vraag: “Wat als mensen toch besmet geraken?”, het volgende: “De kans blijft klein, want het is niet zo’n agressief virus”.

Vooral virologen, maar evenzo een Minister van Volksgezondheid had toch beter moeten weten na de vaststellingen in China.

Het uitkuisen van verroeste structuren

En tenslotte. Het hervormen van de overheid. Na elke crisis werd soberheid vereenzelvigd met meer belastingen, praktisch nooit met afslanking van het overheidsapparaat en een terugdringen van de uitgaven. In een aantal Europese landen is de overheid te groot om goed te zijn. Zoals België, waar ook de belastingen bij de hoogste zijn. Vanuit het standpunt economische groei is het snoeien in overheidsuitgaven verkiesbaar boven belastingverhogingen (10). Een groot overheidsapparaat is log en een echte motivatiestructuur ontbreekt. De grote versnippering van verantwoordelijkheid, de vaste benoeming, de bevordering op basis van politieke kleur en anciënniteit, de risico aversie, de fossiliserende instellingen, het aantal sinecures, het grote aantal instellingen met vage en overlappende doelen, en de vele speciale statuten – of de overheid als schepper van ongelijkheid - die de democratie en de economie ondermijnen (11). Het zijn allemaal bronnen van verspilling. De bewustzijn daaromtrent is er maar niet de wil om dat aan te pakken. Maar besparingen zijn een noodzaak wil men de sociale zekerheid, die trouwens ook aan een efficiëntiekuur toe is, betaalbaar houden. Om over het onderhoud van de bruggen te zwijgen.

Frank Boll

(1) Tim Harford, het dossier “Why we fail to prepare for disasters”, Financial Times, 18/19 april 2020.

(2) Ian Morris, “How the West rules – For Now” (2010), pp. 603-604.

(3) Zie Agentschap Zorg en Gezondheid, de richtlijn SARS (versie 2019).

(4) Kathrin Hille en Edward White, het dossier “Asian lessons in virus control”, Financial Times, 17 april 2020.

(5) Het arme communistische Vietnam nam reeds eind januari afdoende maatregelen, met vanaf midden februari verplichte 14-dagen quarantaine voor alle reizigers die Vietnam binnenkwamen. Ook de communicatie over de ernst van het virus kwam er vroeg en was duidelijk. Of hoe je veel kan doen met weinig middelen. Bron: Newsweek (België), 7 mei 2020. Op 1 juni waren er nog geen slachtoffers. Het overheidsbeslag bedraagt er 29% van het BNP.

(6) In Duitsland was sedert 2012 een officieel pandemie draaiboek voorhanden waarmee blijkbaar geen rekening werd gehouden, zoals dat blijkbaar ook niet gebeurde in België met de richtlijn SARS van 2019. Eric Gujer, “’Der andere Blick’: Hat die deutsche Regierung in der Corona-Krise versagt?”, Neue Zürcher Zeitung, 20.03.2020.

(7) Onderzoek door Carl Benedikt Frey en anderen van de Universiteit van Oxford: “Democracies have the edge in fighting coronavirus”, Financial Times, 27 mei 2020.

(8) Aldus het pleidooi van John Micklethwait en Adrian Wooldridge “The Virus Should Wake Up the West”, Bloomberg, 13 April 2020. Micklethwait is de voormalige editor van The Economist en huidige news editor van Bloomberg . Wooldridge is een huidig redactielid van The Economist.

(9) Volgens Margaret Heffernan, de auteur van “Uncharted”(2020). Gequoteerd door Tim Harford (1).

(10) Zie bv. Alesina Alberto, Carlo Favero en Francesco Giavazzi, “Austerity: When it Works and When it Doesn’t” (2019) en Alesina Alberto en Silvia Ardagna, “Large Changes in Fiscal Policy: Taxes versus Spending”, National Bureau of Economic Research (NBER), oktober 2009.

(11) Het verslag van de Hoge Raad van Financiën “Advies: Verlaging van de lastendruk op arbeid en mogelijkheden voor de financiering ervan” (mei 2020) staat bol van relevante informatie hieromtrent. Voor een ruim zicht op deze wereld van speciale statuten, zie “Jacht op privileges ondermijnt economie en democratie in westerse samenleving”, Het Financieele Dagblad, 14 januari 2017.