dwarsliggers

Dwarsliggers ... noodzakelijk om het rechte spoor te houden
          
lees meer over onze filosofie

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Latuff on Russia in SyriaOlie en gas hebben het geopolitiek denken vanaf het begin van de twintigste eeuw sterk doen veranderen en ligt onder meer aan de basis van het huidige Syrische conflict. Een historische en geopolitieke bespreking vanuit het standpunt van de Russische Beer.

Latuff on Russia in Syriacopyright Opera Mundi (Carlos Latuff)

De hedendaagse mens heeft geen innige verhouding meer met geschiedenis. Het moderne credo zegt immers: “We moeten vooruit kijken, de geschiedenis is niet van belang”. We denken dat vanuit ons geloof in de ‘maakbare maatschappij’, zelfs de ‘maakbare mens’ (zie De ondraaglijke lichtheid van het moderne denken).

Het blijft echter een feit dat de interne samenhangen van een complexe situatie enkel min of meer te begrijpen zijn vanuit het geheel van de processen die de Genesis van die situatie gevormd hebben. Enkel via dat venster kunnen we een glimpje van de dynamiek die het systeem aandrijft waarnemen en dan begrijpen. Zonder kennis van de geschiedenis is werkelijk inzicht in het heden onmogelijk.

Daarom is het, indien we enig begrip van de crisis in Syrië nastreven, onvermijdelijk meer dan een eeuw terug te gaan, ook voor wat de rol van Rusland betreft (weze dat dan het Russische Rijk, de Sovjet-Unie of de Russische Federatie). Zonder die oefening blijft de hedendaagse context volledig onverstaanbaar. Er zijn in de geschiedenis steeds constanten te vinden, zeker als men een economische energiebril op zet. Vanuit die constanten wordt de situatie verstaanbaarder. Daarom is de volgende historische terugblik tot voor de Eerste Wereldoorlog nuttig en nodig.

Wereldoorlogen en olie

Steenkool was in de negentiende eeuw de belangrijkste energiebron. De grote mogendheden hadden overal havens met steenkooldepots, niet enkel voor de handelszeevaart maar vooral voor hun marines. Evenwel op het einde van de negentiende eeuw werd steenkool als energiebron meer en meer verdrongen door aardolie. Sommige grote mogendheden, bijvoorbeeld Duitsland en het Verenigd Koninkrijk (VK), hadden wel veel steenkool maar geen aardolie. Dit is strategisch heel vervelend, zeker als er geen vrije handel bestaat. Zo werd het Duitse Rijk voor en tijdens Wereldoorlog I (WO I) er door het gebrek aan olie gehinderd genoeg rollend, vliegend en varend materieel te produceren en in te zetten.

Stellen zoals Iakovos Alhadeff dat WO I enkel begonnen is om aardolie is wel overdreven. Maar een feit is wel dat de strategische focus van de grootmachten veranderde en sommige streken van het Ottomaanse Rijk heel interessant begonnen te worden, zeker vanaf 1901 toen er aardolie werd gevonden. De Russen zelf hadden ook geluk met de oliebronnen rond de Kaspische Zee.

Het kruisen van twee communicatielijnen

Ofschoon we de problematiek vooral uit het standpunt van Rusland gaan bekijken, dienen we toch eerst het belang van de communicatielijnen te schetsen.

Rusland wilde, eigenlijk al sinds Peter de Grote, een rechtstreeks toegang tot de Middellandse Zee hebben, namelijk via de Bosporus en de Dardanellen. Daarover was in de negentiende eeuw al een regeling getroffen met het Duitse Keizerrijk (zie evolutie later).

Doordat het VK en Frankrijk het Duitse Rijk uitsloten aangaande het Midden-Oosten, begon deze laatste dan maar zelf initiatieven hieromtrent te nemen. Zo startten de Duitsers in 1903 met de Berlijn-Bagdad spoorlijn. De bedoeling was om in de Perzische Golf een haven te hebben. Voor de Duitsers had dit als groot voordeel dat ze niet meer hoefden door het Brits gecontroleerde Suezkanaal om bijvoorbeeld naar hun Oost Afrikaanse kolonies te varen. Dat betekende voor de Britten al ‘leverage’ verlies. Maar erger voor het VK was de toegang naar Indië die Duitsland daardoor zou krijgen. Moris Jastrow schreef hierover: “Voor Engeland was, zoals Napoleon heeft opgemerkt, Antwerpen in de handen van een grote continentale macht als een pistool gericht op de Engelse kust. Bagdad en de Perzische Golf in de handen van Duitsland (of een andere sterke grote mogendheid) zou als een 42-centimeter wapen op India gericht werken.”

De Duitsers hadden er ook alle belang bij dat de spoorlijn door zo weinig mogelijk landen zou lopen en liefst dan nog door bevriende landen. Rusland zou dus roet in het eten van de Duitsers kunnen strooien indien Rusland zijn uitweg naar de Middellandse Zee wilde hebben.

In dit licht kunnen we de vorming van volgende allianties beter verstaan.

Allianties voor 1914

middleeastad1914Het Ottomaanse Rijk anno 1914

(link)

Rusland had voor 1914 nog (steeds) geen rechtstreekse toegang tot de Middellandse Zee. Voordien had Rusland tijdens de Krimoorlog (1853-1856) al wel een poging ondernomen, maar een alliantie van Frankrijk, het VK, het Ottomaanse Rijk en het koninkrijk Sardinië had toen stokken in de wielen van Rusland gestoken.

Rusland zocht daarom steun bij het Duitse Rijk en zo kwam er een geheime clausule in het Herverzekeringsverdrag (1873-1890) waarbij het Duitse Rijk neutraal zou blijven, mocht Rusland het Ottomaanse Rijk aanvallen om de Dardanellen te veroveren, en aldus een doorgang vanuit Zwarte Zee naar de Middellandse Zee verkrijgen.

De meeste oorlogen starten om ideologische redenen en/of om te overleven. In de aanloop van WO I zijn er echter wel merkwaardige allianties gevormd, zoals tussen de twee aartsrivalen Frankrijk en Engeland, wat toch andere dan ideologische redenen doet vermoeden. Het feit dat Duitsland almaar sterker werd in Europa (en ook op zee) verplichtte het VK tot het maken van allianties tegen Duitsland.

Zo kwam er de Entente Cordiale waarbij de geschillen (voornamelijk) omtrent de kolonies werden bijgelegd (08/04/1904). Frankrijk had al sedert 04 januari 1894 een geheim verbond met Rusland. Hierin verbond Frankrijk zich er toe om Duitsland aan te vallen op twee fronten in het geval van mobilisatie van het Duitse Rijk, Oostenrijk-Hongarije en Italië (Drievoudige Alliantie, 20/05/1882). Rusland deed dit als reactie op het niet verlengen van het Herverzekeringsverdrag (Rusland-Duitsland) in 1890.

Rusland en het VK sloten op 31 augustus1907 een alliantieverdrag (Verdrag van Sint-Petersburg) waarbij onder meer Perzië verdeeld zou worden onder de twee landen. Een goede zet voor de Britten want in 1908 werd daar olie gevonden. Prompt werd de Brits Anlgo-Persian Oil Company opgericht, waaruit later BP zou groeien.

Door hun geschillen bij te leggen konden beide landen zich nu concentreren op Duitsland en het Ottomaanse Rijk. Frankrijk was ook geen bedreiging meer en dit alles leidde tot de Triple Entente (1907): Rusland, het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk.

Door dit verdrag zou bij een eventuele oorlog (en die kwam er duidelijk aan) Rusland eindelijk zijn toegang tot de Middellandse Zee krijgen. Rusland kreeg de bevestiging hiervan in een apart verdrag van Constantinopel (18/03/1915) (niet te verwarren met verdrag van Constantinopel van 1832 (21/07/1832): onafhankelijkheid Griekenland). Deze overeenkomst werd echter nooit in realiteit omgezet wegens de loopgrachtenoorlog in het westen en de Russische Revolutie in 1917. Meer bepaald de Oktoberrevolutie waarbij een bolsjewistische regering aan de macht kwam, deed het VK zijn strategie veranderen, zeker nadat de bolsjewisten het geheim verdrag publiek gemaakt hadden. Dit gaf aanleiding tot de Balfour declaratie (oprichting van Joodse staat in Palestina) om de neutrale zionistische beweging toch partij voor de Triple Entente te doen kiezen. Dit was dan weer in tegenstelling tot wat er aan de Arabieren werd toegezegd (Hoessein-McMahoncorrespondentie, zie lager).

Wereldoorlog I (1914-18)

Het Ottomaanse Rijk had al veel terrein en glorie verloren door de Balkan Oorlogen (1912-1913). Het plan van de Britten en de Fransen was oorspronkelijk om het Ottomaanse Rijk (met het huidige Turkije dus) op te delen. Onder andere de Grieken zaten al te likkebaarden om hun gebied uit te breiden. Dat was ook de hoofdreden voor de catastrofaal mislukte operatie Gallipoli, die als ontlastingsaanval voor de Russen opgezet was. De hardnekkige weerstand van de Turken, en dan vooral Mustafa Kemal Atatürk, samen met de uitstekende operationele leiding van Generaal Liman von Sanders verijdelde dat plan.

Het hoeft ook geen betoog dat door al die feiten en hun voorgeschiedenis de Turken en de Grieken geen al te beste vrienden zijn, iets wat nog werd verergerd door de crisis in Cyprus toen in 1974 de Turken Cyprus binnenvielen en in 1983 aanleiding gaf tot het ontstaan van de Turkse Republiek Noord-Cyprus.

In ieder geval wou het Ottomaanse Rijk in 1914 zijn grondgebied heroveren en zijn glorie herstellen. Duitsland zocht toenadering tot dit rijk om een uitweg te hebben naar het Midden-Oosten (Berlijn-Bagdad spoorweg) en dit via Oostenrijk en eventueel Bulgarije. Echter de Balkan Oorlogen zorgden voor nieuwe staten of grotere staten: Servië, Roemenië en Griekenland, gesteund door de drie mogendheden van de Triple Entente. Logisch dat die de kant van de geallieerden kozen, maar het was een feit dat er nu een muur ontstond tussen enerzijds het Ottomaanse Rijk en anderzijds de Oostenrijk-Hongaarse en Duitse Rijken. Het laatste had economisch ook al veel in het Ottomaanse Rijk geïnvesteerd, niet in het minst om zich van olie-import te verzekeren en een haven aan de Perzische Golf te hebben.

Europe 1914 Europa anno 1914

 

Doordat het Ottomaanse Rijk zich bij de Centralen had aangesloten, sloten op 19 mei 1916 Frankrijk en het VK het geheim Sykes-Picotverdrag (met akkoord van Italië en Rusland) waarbij onder meer Frankrijk het huidige Syrië zou krijgen en het VK het huidige Irak.

Zoals gewoonlijk werd er geen rekening gehouden met de verschillende volkeren in die regio's (BBC, 14/12/13). Hier kunnen we al een verband leggen met ISIS (Islamitische Staat in Irak en Syrië), namelijk Kaser al-Hudud (de vernietiging van de (Iraaks-Syrische) grens), wat ISIS het einde van het Sykes-Picot verdrag noemt. Maar net zoals het VK en Frankrijk destijds houdt ISIS ook geen rekening met etnische en religieuze verschillen, weze het in dit geval om religieus-ideologische redenen.

In ieder geval gaven de Balfour verklaring en het Sykes-Picotverdrag de koloniale mogendheden nog een slechter, onbetrouwbaarder imago. Iets wat sommige Arabische volkeren nog niet vergeten zijn.

Op het einde van WO I bestond het Russische Rijk niet meer, en zagen we het ontstaan van de Sovjet-Unie, die evenwel ook geen directe toegang tot de Middellandse Zee had. Voor Duitsland was de situatie als verliezer evenwel erger. Volgens het Verdrag van Versailles (1919) verloor Duitsland onder meer alle eigendom en exploitatie van de Berlijn-Bagdad spoorlijn, wat enigszins het belang ervan doet vermoeden (ofschoon sommigen dit betwijfelen).

De Arabische Opstand (1916-1918)

De Balkanoorlogen hadden ervoor gezorgd dat het Ottomaanse Rijk in het Noorden werd afgesneden van Oostenrijk-Hongarije. Het Sykes-Picotverdrag creëerde in feite een tweede afknippen van het Ottomaanse Rijk van het Arabisch schiereiland (met de rijke oliebronnen). Hierdoor werd ook Jemen van het Ottomaanse Rijk afgesneden (actueel een andere nog bestaande conflicthaard).

De Britten volgden ook hier hun beproefde strategie om anderen de kastanjes uit het vuur te halen, in casu de Arabieren (Arabische Opstand). Het liep echter allemaal niet van een leien dakje omdat eenmaal de Ottomanen verslagen de interne Arabische stammentwisten opnieuw begonnen op te laaien. Wahabieten verwierpen het leiderschap van de Hasjemieten (koninkrijken Jordanië, Irak en Jemen), en stichtten Saoedi-Arabië.

Hier hebben de Britten wel een kans laten liggen. De Nieuw-Zeelandse Frank Holmes bijgenaamd “Abu Naft” (vader van de olie in het Arabisch) werkte samen met Amerikaanse oliebedrijven voor het exploreren en exploiteren van olievelden, onder meer Standard Oil of California (SOCAL) het latere Chevron (VS). Uiteindelijk werd in 1938 olie gevonden. Dit verklaart dan alweer de nauwe banden tussen het (soennitisch) Saoedi-Arabië en de VS die tot op de dag van vandaag van groot belang zijn in het besproken Syrië conflict.

Wereldoorlog II (1939-1945)

Niet alleen was WO I de aanleiding van Wereldoorlog II (WO II), maar olie is weer onderhuids economisch aanwezig.

De Sovjet-Unie en het Derde Rijk sloten op 23 augustus 1939 een niet-aanvalsverdrag af (Molotov-Ribbontroppact). Naast dit verdrag bestond er ook het Duits-Sovjet Handels- en Krediet verdrag uit 1939 (Barbarin-Schnurre) dat herhaalde malen werd vernieuwd. Tot aan het begin van operatie Barbarossa (Nazi-Duitsland dat de Sovjet-Unie aanvalt op 22/06/1941) had Duitsland onder meer 900.000 ton olie uit de Sovjet-Unie ingevoerd (initieel voorzien 1.500.000 ton) (voor de oorlog waren de VS de grootste olieleverancier, de Sovjet-Unie was toen al de derde grootste producent van aardolie ter wereld).

Hitler wou niet van Stalin afhankelijk zijn om de zo nodige grondstoffen voor de oorlog te verkrijgen, zodat hij besloot om de Sovjet-Unie aan te vallen. Nochtans hadden economisten Hitler gewaarschuwd dat een inval in de Sovjet-Unie economisch (en dus ook op het vlak van energie) catastrofaal zou zijn. Een inval zou pas succesvol kunnen zijn indien de ganse Sovjet industrie en olievelden intact zouden veroverd worden. De inlichtingendienst van Nazi-Duitsland was echter barslecht en wist niet dat de industrie verhuisd werd naar de Oeral, met nefaste gevolgen voor Nazi-Duitsland

Wat Syrië betreft, Syrië-Libanon werd bestuurd door Vichy Frankrijk dat pretendeerde neutraal te zijn. Evenwel hadden de geallieerden hier (terecht) twijfels over en vielen vanuit Jordanië Syrië-Libanon binnen (08/06/1941).

Onafhankelijkheid Syrië

Na WO II ontstond de Syrische (democratische) Republiek op 24 oktober1945 en werd stichtend lid van de Verenigde Naties. De Franse troepen zouden echter pas in april 1946 voorgoed het land verlaten. Syrië werd van in den beginne gesteund door de Sovjet-Unie, die naast de VS de grote overwinnaar was.

Eigenlijk was de situatie in Syrië tumultueus tot dat in 1963 de Arabische Socialistische Ba'ath-partij de uiteindelijke macht nam (zie Is Assad het probleem of de oplossing? en Syrië, van oudsher een kruitvat). Deze was marxistisch geïnspireerd en vandaar dat de banden met de Sovjet-Unie nog meer werden aangehaald. De Ba'ath partij had afdelingen in Irak, Syrië, Jordanië en Jemen. Echter door ideologische disputen werd de onderlinge eenheid verbroken.

Laten we nu de Syrische bondgenoot Rusland bekijken.

Rusland

Islam

Rusland telt een kleine 10 miljoen moslims (op een totale bevolking van 145 miljoen). Ter vergelijking, de Sovjet-Unie telde tussen de 45 en 50 miljoen moslims (vooral in het Zuiden) (link). Ze vormen de tweede grootste groep na de christenen in Rusland en bevinden zich voornamelijk tussen de Kaukasische etnische groepen: Tsjetsjenen (soennitisch, opkomend wahabitisch), Ingoesjeten (soennitisch-soefi), Circassiërs (soennitisch) en Turkse volkeren.

Gelet op het feit dat de Tsjetsjenen vooral door Saoedi-Arabië, Qatar en Jordanië worden gesteund, verklaart eveneens de minder goede relaties van Rusland met die landen. Natuurlijk steunt Rusland het sjiitisch Iran, aartsvijand van Saoedi-Arabië. Men kan het dus ook omgekeerd uitleggen (kip of ei)

Buurlanden

Over land deelt Rusland de grens met Noorwegen (NATO), Finland (EU), Estland (EU, NATO), Letland (EU, NATO), Litouwen (EU, NATO), Polen (EU, NATO), Wit-Rusland, Oekraïne, Georgië, Azerbeidzjan (85% sjiitisch), Kazachstan (soennitisch, Shanghai-samenwerkingsorganisatie, pro-Russisch), China, Mongolië en Noord-Korea.

In het Noorden heeft Rusland een aantal zeeën die verbonden zijn met de Noordelijke IJszee met aan de overkant Canada (NATO). In het Oosten ligt Rusland aan de Stille Oceaan, de Zee van Ochotsk en de Beringen Zee, met aan de andere kant de VS (NATO). In het Westen ligt Kaliningrad aan de Baltische Zee (via Kattegat naar de open oceanen). In het Zuiden heeft Rusland een ingesloten Kaspische Zee en de Zwarte Zee die via de Turkse Bosporus met de Middellandse Zee is verbonden.

Het feit dat Rusland in het Zuidwesten geen havens heeft impliceert dat het via landen aan de verschillende zeeën handels- en bij voorkeur ook politieke banden dient te hebben.

eurasiaKaart van Rusland

 

Manie van de VS

De VS hebben nog steeds de Koude Oorlog niet uit hun systeem verwijderd. Ze willen kost wat kost Rusland (de Sovjet-Unie erfenis) in een tang omsingelen, ofschoon Rusland lid is van NAVO-Partnerschap voor vrede. Poetin stelde in een interview voor om eens alle basissen van de VS in de wereld op kaart te zetten (Mint Press, 08/06/2015). Dit geeft het volgende plaatje tot gevolg (inclusief speciale toegang, en activiteiten van de VS buiten hun grondgebied):

russia wants war us bases sarcastic map

 

Als je Rusland bekijkt vanaf de Noordpool, dan kan men zich niet van de gedachte ontdoen dat een omsingeling van Rusland wel degelijk bezig is.

 

Russian Federation orthographic projection Crimea disputed

Dit noodzaakt Rusland om in die malle molen mee te draaien, wat nadelig is voor Europa omdat de Russische focus om zaken te doen zich naar andere werelddelen richt. Naast het geostrategisch geklungel van de EU aangaande de energievoorziening, kunnen we ons bijkomend de vraag stellen of het voor de Europese landen zo opportuun is dat de EU een economische boycot tegen Rusland handhaaft en dat tegelijkertijd de EU met de VS een Trans-Atlantisch Vrijhandels- en Investeringsverdrag (TIPP = Transatlantic Trade and Investment Partnership) zonder enige transparantie onderhandelt waarbij hun soevereiniteit nog meer wordt aangetast.

Ter aanvulling, The Telegraph publiceerde een kaart met de grootse buitenlandse basissen in de wereld.

Army bases online 2614912a

Poetin als betrouwbare bondgenoot

In het algemeen stelt Poetin dat de VS geen bondgenoten zoekt dan wel vazallen (video).

Door zijn bondgenoten als Syrië te steunen krijgt hij het imago van een betrouwbare bondgenoot te zijn, terwijl dit beeld van de VS aan het tanen is. Zo liet Obama Moebarak vallen voor de Moslimbroederschap, en weten onder meer de Koerden niet meer wat ze aan de VS hebben. Dit brengt ons bij het Midden-Oosten.

Rusland en het Midden-Oosten

Iran

Rusland heeft er alle belang bij dat de VS niet in staat gesteld wordt om deze regio vorm te geven. Zoals reeds eerder vermeld, de VS steunen de soennitische landen die de sjiieten met haar en huid kunnen opeten. Het is dan ook logisch dat het sjiitische Iran toenadering tot Rusland en China gezocht heeft.

De Alawieten zijn een afsplitsing van de sjiitische islam, en ofschoon het allemaal geen koek en ei tussen beiden is, is de haat tegenover de soennieten wel heel groot (en omgekeerd). De Alawiet Assad is ook een Arabier, terwijl de Iraniërs Perzen zijn. Voor deze laatsten betekent het Arabische Syrië een gemakkelijker manier om in de Arabische wereld te negotiëren.

Bovendien loopt de fysische logistieke communicatielijn met het sjiitische Hezbollah in Libanon doorheen Syrië. De Hezbollah vervult de proxy van Iran om Israël te belagen. Sinds 2012 helpt Hezbollah Assad in zijn strijd tegen de rebellen, die door Hezbollah worden heeft beschreven als een 'wahabitisch-zionistische' samenzwering om zijn alliantie met Syrië tegen Israël te vernietigen (link). Opmerkelijk is dat een grote meerderheid van de christenen in Libanon de mening zijn toegedaan dat Hezbollah wel degelijk Libanon beschermt tegen de Takfiri (soennitische) groeperingen (peiling oktober 2014). Meer zelfs, ze menen dat de internationale coalitie onder leiding van de VS helemaal het oogmerk niet hebben om ISIS te bestrijden (link). Iets wat weinig of geen aandacht in onze mainstream media kreeg, tot Rusland er zich daadwerkelijk mee moeide.

Dat de VS ISIS ondersteunen in Irak, werd ook nog eens door verschillende autoriteiten in Irak bevestigd (link).

Maar voor de Iraanse geestelijke leider Sayyed Ali Khamenei kadert dit alles in een groter geheel namelijk de strijd tussen de hegemonie (kolonialisme) en de weerstand ertegen (Alahed, 25/07/2012). Syrië is hiervan het slachtoffer. Een verandering van regime zou in Syrië nodig zijn omdat op die manier Israël in een veiliger omgeving zou terecht komen, aldus Khamenei (CNN, 30/08/2013).

Evenwel is datzelfde Israël onder de indruk van het optreden van Rusland. Niet te verwonderen dat de Israëlische eerst minister Binyamin Netanyahu op officieel bezoek bij Poetin was. Dat dit niet zo maar een bezoek was, mocht wel blijken uit het feit dat Netanyahu zich liet bijstaan door zowel zijn legerstafchef Luitenant Generaal Gadi Eizenkot als het hoofd van de militaire inlichtingendienst Generaal Majoor Herzl Halevi (The Guardian, 23/09/2015). Volgens het Israëlische Haaretz luidt dit het post-Amerikaans tijdperk in het Midden-Oosten in (04/10/2015).

Het (geopolitiek) wanbeleid van de VS (gesteund door de EU) heeft een groot vacuüm in het Midden-Oosten gecreëerd. Rusland stapt hier nu in om in de eerste plaats zijn bondgenoten te steunen. Niet omdat zijn bondgenoten aan de verliezende hand waren zoals algemeen aangenomen (Foreign Policy, 25/09/2015) maar Poetin is nu pas begonnen omdat de Iran Nuclear Deal pil door de Amerikanen geslikt werd. Het sjiitische Iran wordt ontdaan van zijn boycot (zie EU: geostrategisch gasgeklungel).

Net zoals we met Rusland deden, hebben we ook een kaart met militaire basissen van VS en geallieerden rond Iran.

iran34 14

Bron

Een rechtstreekse aanval van Iran op een of ander buurland (al dan niet nucleair) is een echte zelfmoord operatie en zal zeker de belangen van de sjiitische islam of Iran schaden. Het is daarom ook dat Iran, net zoals de soennitische landen, Israël en de VS een asymmetrische oorlog (via proxy’s) voert.

Saoedi-Arabië

Saoedi-Arabië en de rest van de soennitische landen waren hier natuurlijk niet mee opgezet en wilden dit niet aanvaarden (Washington Times, 12/08/2015). Nadien is Saoedi-Arabië onder zogenaamde druk van de VS bijgedraaid (Informed Comments, 05/09/2015), echter niet toevallig vlak daarna liet Saoedi-Arabië zijn militaire campagne tegen de sjiitische Houthi's in Jemen escaleren (The Economist, 10/09/2015), natuurlijk gesteund door de VS.

Volgens Nafeez Ahmed (ook link) is er nog een groter probleem op komst, namelijk de oliebronnen van Saoedi-Arabië en Qatar drogen op. Saoedi-Arabië echter, wil (kortzichtig) een aantal olieproducenten uit de oliemarkt verjagen door een hoge olie productie aan te houden (hierdoor dalen de olieprijzen, en is het voor sommigen niet meer rendabel om olie te winnen). Hierdoor zal vanaf 2028 de productie drastisch dalen, maar door de bevolkingsaangroei en het hoge energieverbruik zal de olie-export voordien al verminderen, bijgevolg minder inkomsten. Bovendien is er een slecht financieel beheer dat bovenop de oliecrisis zal komen. We kunnen ons de vraag stellen hoe hun reacties zullen zijn als de Saoediërs tot het besef zullen komen dat ze hun voortrekkersrol in de islamisering zullen verliezen.

middle east map

Bron

De redding van Qatar is aardgas (richting Europa), dan moeten ze echter door Syrië, en daar zit dus die vervelende Assad die Europa liever sjiitisch (Iran) en Russisch gas ziet importeren (zie EU: geostrategisch gasgeklungel). Turkije heeft zich in de lente van 2015 uitgesproken voor een nauwere samenwerking met Qatar en Saoedi-Arabië om Assad te verdrijven (Business Insider, 13/05/2015).

Latuff on Russia in Syriacopyright Opera Mundi (Carlos Latuff)

Rusland en Syrië

Rusland leaset in Syrië een militaire haven Tartus die zich net ten noorden van de grens met Libanon bevindt. Deze haven is van strategisch belang voor Rusland omdat hij rechtstreeks aan de Middellandse Zee ligt. Het enige Chinese vliegdekschip Liaoning bevindt zich nu ook in die haven van Tartus (Debka, 26/09/2015). Ofschoon dit vliegdekschip niet het neusje van de zalm is, is dit wel een duidelijke statement van China dat China het meent met de steun aan Syrië.

Ter informatie, een andere haven in de Middellandse Zee, die Rusland vaak om niet te zeggen constant gebruikt, is Ceuta, de Spaanse enclave in Marokko, ondanks de EU-boycot tegen Rusland. Er dient wel gezegd te worden dat dit goed is voor de economie en handel in Ceuta (Jamestown, 02/09/2015).

De eerste contacten Tussen Rusland en Syrië na WO I dateren van in 1925, toen de Sovjet-Unie de Syrische communistische partij hielp op te richten. Het was pas in 1944 dat de Sovjet-Unie Syrië officieel erkende. Van dan af aan ontving Syrië aanzienlijke hulp van de Sovjet-Unie, in 1991 voortgezet door Rusland.

Dat die steun van de Sovjet-Unie niet onnodig voor Syrië was mag wel blijken uit de vrijgegeven Macmillan (VK) -Eisenhouwer (VS) documenten uit 1957 waarin een CIA-MI6 plan werd opgezet om de Syrische leiding te vermoorden, zijnde Abd al-Hamid Sarraj, hoofd van de militaire inlichtingendienst; Afif al-Bizri, stafchef; en Khalid Bakdash, leider van de Syrische communistische partij. (The Guardian, 27/09/2003). De redenen? Het indijken van de communistische invloed in het Midden-Oosten en … oliepijpleidingen komende van het prowesterse Irak. Het plan werd uiteindelijk niet uitgevoerd omdat de Arabische buurlanden van Syrië niet konden overtuigd worden om het ensceneren van het ter hulp schieten van een (“spontane”) volksopstand uit te voeren.

Dat aardoliepijpleidingen belangrijk voor de VS en het VK waren, bleek al in Wereldoorlog II. Zo bijvoorbeeld de Mosul–Haifa oliepijpleiding.

1280px Mosul Haifa oil pipeline.svg

Bron

Het voorzag de Britten en Amerikanen van brandstof voor hun operaties in en rond de Middellandse Zee. Deze pijpleiding liep ook heel dicht bij de Syrische grens vandaar ook de “pre-emptive attack” van de geallieerden in het door Vichy-gecontroleerde Syrië (zie ook hoger).

Door de Arabisch-Israëlische oorlog in 1948 werd de pijpleiding uit productie genomen. Toevallig kwam na de inval van de VS in Irak er de vraag van de VS aan Israël om eventueel deze oude pijpleiding (8 inch) terug in gebruik te nemen of om een nieuwe aan te leggen (42 inch). Turkije was hier niet mee opgezet en waarschuwde Israël dat dit ernstige gevolgen voor zijn relatie met Turkije kon hebben. De distributie verliep namelijk tot dan via Turkije. (Haaretz, 25/08/2003).

Libanon

Naast de Arabisch-Israëlische oorlogen (wat een deelaspect van het algemeen geopolitiek probleem is), mogen we ook niet de Libanese burgeroorlog vergeten. In 1976 steunde Syrië voluit de christenen tegen de moslims (onder meer om het PLO weer onder de Syrische knoet te brengen), wat spanningen teweeg bracht met de rest van de Arabische landen. Wat dan weer aanleiding gaf tot de oprichting van de Arab Deterrent Force (ADF) met vooral Syrische soldaten die onder het bevel van de Libanese president werd gezet. De ADF deed de rust terugkeren tot PLO en Israël weer slaags geraakten.

Het Libanon van vandaag is nog maar een schim van wat het ooit geweest was en is ook een toneel geworden van het soennitisch-sjiitisch conflict, zoals reeds hoger gesteld. Het is wel de thuishaven van de Hezbollah, een bondgenoot van Syrië.

Syrische burgeroorlog

Toen in 2011 de onlusten in Syrië begonnen, kon dat land steeds op de politieke steun van Rusland rekenen. Desondanks ondernam Rusland initiatieven om de vrede in Syrië bewerkstelligen. Toen evenwel de westerse landen in de VN Veiligheidsraad met sancties dreigden (onder meer een embargo, en dat terwijl Rusland de grootste wapenleverancier van Syrië is), gebruikten China en Rusland hun vetorecht om een tweede Libië te voorkomen. De resolutie omtrent Libië werd volgens de twee grote mogendheden door de VS en NATO misbruikt om Libië te bombarderen, met het gekende resultaat: chaos. (link voor meer details).

Plaatsen we nu een aantal economische kaarten hierbij (niet geschikt voor politiek gevoelige lezers).

Wat zei Clinton alweer?

It's the economy, stupid : Ressources

Levant Basin

 Bron

In 2010 wordt gas (schatting 550 miljard kubieke meter) gevonden in het oosten van de Middellandse Zee voor de kusten van Israël, Gaza strook, Libanon en Syrië (Levant Basin), niet ver van Tamar gasveld (2009) voor de kust van Israël. Dit is de tweede grootste vondst na de giga-vondst van het Egyptische Zohr-project in 2015 (930 miljard kubieke meter) in de Middellandse Zee. Deze vondst zal allicht de houding van Israël veranderen ten aanzien van Egypte en Turkije, omdat het nu zelf gasproducent zal worden.

De totale, geschatte capaciteit indien we alle velden beschouwen voor de Israëlische, Libanese en Syrische kusten bedraagt van 3.5 biljoen kubieke meter gas en 1,7 miljard olievaten wat wel een geostrategisch voordeel voor die landen betekent. En natuurlijk zijn de disputen tussen de verschillende landen al begonnen, zoals tussen Israël en Libanon (technisch gezien zijn ze zelf nog in oorlog met elkaar).

map israel lebanon gas dispute 3 300x267

 Bron Ya Libnan

Op de voorgaande figuur zien we ook dat er zich dicht bij Cyprus gas- en olievelden bevinden. Ya Libnan (10/02/2012) waarschuwt dan ook dat niet alleen het oude Arabisch-Israëlisch conflict kan oplaaien, maar ook het Grieks-Turks conflict (zie ook Hurriyet Daily News, 04/05/2015).

It's the economy, stupid : Distributie

In EU: Geopolitiek Geklungel hebben we reeds uitvoerig de pijplijnen die door Syrië lopen of zullen lopen. We geven hier enkel een kort overzicht om het strategisch belang van Syrië aan te tonen.

arab gaspipeline

Bron: Hydrocarbons Technology

De Arabische (Egyptisch) aardgasleiding loopt door Syrië en via Homs naar Tripoli (Libanon) en Baniyas. Later zou de pijpleiding richting Turkije (Nabucco leiding naar Europa) worden doorgetrokken.

pers2 09 south pars

Dit South Pars / North Dome Gas-Condensate field verdeeld tussen het soennitisch Qatar en het sjiitisch Iran in de Perzische Golf bevat maar liefst 51 biljoen kubieke meter aardgas. Voor een economisch haalbare distributie naar Europa moeten de pijpleiding door Syrië lopen en zo verder naar Turkije (Nabucco) of via de Middellandse Zee.

Assad heeft zich natuurlijk in het Westen en de soennitische landen Saoedi-Arabië en Qatar allesbehalve populair gemaakt toen hij zich tegen de Qatar-Turkije aardgaspijplijn uitsprak omdat deze verbinding de belangen van zijn bondgenoot Rusland zou schaden (The Guardian, 30/8/2013).

iran iraq syria pipeline

Bron: Oil Price Net

Hoe dan ook, Syrië is van strategisch belang om het aardgas in Europa te krijgen. Dat er een groot wantrouwen van Rusland en Iran bestaat ten aanzien van Turkije valt wel uit de kaart af te leiden. Nog liever het gas per schip (heel kostelijk) of over de zeebodem (onderhoud) naar Europa brengen dan over Turkije te gaan.

Het gebruik van zeebodem loont echter volgens Rusland de moeite om “moeilijke” landen te vermijden. Dit valt ook af te leiden uit volgende figuur.

ISIS An American CIA Mossad Saudi Intel Covert Operation 5 kppsc

Bron

South-Stream ontweek mooi Turkije en was in feite een concurrent van het westerse Nabucco-project. Was, omdat Rusland (na de problemen in de Krim) voor de Turkse pijpleiding heeft geopteerd.

Nu is het wel zo dat Turkije in de Zwarte Zee in het laatste decennium zes olieboorprojecten heeft opgestart. Naast olie blijkt de Zwart Zee ook rijk te zijn aan methaanhydraat, uitermate geschikt voor brandstof. En nu komen we weer bij Rusland, vóór de annexatie had Rusland 15% van de geschatte reserve, na de Krim 36%. (Hurriyet Daily News, 04/05/2015). Natuurlijk is er ook wel de marinehaven en de etnische Russen, maar het is toch goed meegenomen.

Volgens Igor Delanoë kan de Syrische crisis overslaan naar diezelfde Zwarte Zee, namelijk door de continue energiecompetitie, de verhoogde activiteiten van de Russische vloot in dit gebied en migratie van mensen uit de Levant naar de landen rond de Zwarte Zee, wat opnieuw etnische spanningen met zich mee kan brengen (Center for International and European Studies, februari 2014).

Turkije, probleem of oplossing?

Turkije is nu ook wel afhankelijk van het Russische gas. Het is namelijk de tweede grootste klant van het Russische Gazprom. Met het aankomen van Iran-Irak-Syrië aardgaspijpleiding zou Turkije ook kunnen genieten van het Iraanse gas (mocht de Arabische aardgaspijpleiding naar Turkije verlengd worden). Maar laten we eerst een zijsprong naar de (geopolitieke) energiemarkt maken.

Net zoals Syrië, wil Turkije een energiekruispunt (energiehub) zijn. Zijn buitenlandse politiek is echter niet in overeenstemming met deze ambitie, volgens de Turkse professor Volkan Ediger (04/05/2015). De verwachte tendens was dat aardgas steenkool zou vervangen, maar door de komst van China op energiemarkt wint steenkool weer aan belang. Iedere week start het een steenkoolcentrale op, waarbij een propere technologie wordt gebruikt.

Een bijkomend fenomeen, volgens Ediger is dat landen als China, India, Brazilië en Maleisië aan staatskapitalisme doen, ook voor de energiemarkt. Door dit staatskapitalisme werkt het vrije markt model niet meer (zoals het moet). Grote maatschappijen lijden hieronder, maar ook de VS en Europese landen ondervinden er last van. Ze zijn verplicht om hun nationale energiemaatschappijen te helpen in dit nieuw economisch spel om hun eigen energieveiligheid te waarborgen (iets wat de EU helemaal niet kan zoals beschreven in EU: Geostrategisch Geklungel). Anders gesteld, energie wordt een geopolitiek wapen.

Ediger stelt ook vast dat alle energie-geopolitieke zaken zich net buiten de Turkse grens afspelen (Syrië, Israël, Cyprus, Iran, …). Turkije moet zich dus meer focussen op goede betrekkingen met zowel de producenten als de consumenten wil het een energieknooppunt kunnen worden, en bovendien mag Turkije ook niet uit het oog verliezen dat het zelf een grote behoefte aan energie heeft. Natuurlijk beschik Turkije nog over grote steenkoolreserves en zou in deze context het voorbeeld van China kunnen volgen.

De boodschap van Ediger (die tussen 1998 en 2010 de eerste energieadviseur van de Turkse president was) aan de Turkse leiding is dan ook:

  • heb een energie-georiënteerde politiek;

  • stop interne conflicten;

  • stop de twisten met de buurlanden.

We zouden beter volgende vraag stellen: Erdogan, Probleem of Oplossing? Volgens Willy Van Damme is Erdogan eerder het probleem dan de oplossing (Turkije: Naar de afgrond).

Koerden

Erdogan is echter aan het wedden op een soennitisch geleide post-Assad Syrische regering. Al Jazeera (06/08/2012) stelt zich hier vragen rond de haalbaarheid (te veel etnische en religieuze spanningen). Het wijst eerder naar de Koerden die een belangrijke rol kunnen spelen (zowel op het vlak van olie in Irak als de aardgaspijpleiding uit Iran).

Laten we eerst het zogenaamde Koerdistan bekijken.

Syria Kurds1

Bron: Stratfor

En dan nu de olie- en gasvelden en installaties:

 80318771 iraq syria oil 624 16 01 15

Een groot deel van de Iraakse olievelden bevindt zich dus in het Koerdisch gebied. Rudaw, een Koerdisch nieuwssite, meldt dat de Koerden reeds begonnen zijn met het verkopen van ruwe olie en dan nog aan Turkije, waarbij de opbrengsten rechtstreeks aan de KRG (Kurdistan Regional/Government) worden overgemaakt (dus niet via Bagdad) (08/07/2015).(zie ook Oil Price, 02/08/2012).

Maar Turkije is ondertussen begonnen met het bombarderen van Koerden in Irak. Blijkbaar hebben sommigen het plaatje van Bacci (30/6/2014) gezien (gebaseerd op de New York Times).

BACCI IraqSyrias PotentialFragmentation June 2014

Iets wat Al Jazeera (06/08/2012) ook niet onmogelijk acht. Het is dan volgen hen best mogelijk dat, indien Syrië uit elkaar valt, diverse pijpleidingen (aardolie en aardgas) vanuit Iran door “Kurdistan” naar “Alawitestan” zouden lopen. Dus ook in dit scenario mist Turkije de kans om als energieknooppunt te fungeren. En laten we niet vergeten, de Arabische aardgaspijpleiding loopt dan doorheen Jordanië en Alawitestan.

De Koerden hebben nu veel terrein op ISIS gewonnen, en kunnen hun twee gebieden mogelijks met elkaar verbinden, zeker als Rusland met Iran, Hezbollah en mogelijks China verder het Syrische regeringsleger blijven steunen. We krijgen dan weer een kruising van twee communicatielijnen zoals in WO I. In dat kader valt het te verstaan waarom de VS niet echt de Koerden steunen en Turkije toelaten de Koerden te bombarderen. Maar of dit nu ook slim is, is een andere vraag.

ISIS the economy, stupid?

In alle boeken van krijgskunst staat dat het ultieme doel van een oorlog is om de vijand aan je wil te onderwerpen. Een van de manieren is om de vijand van zijn nodige ressources af te snijden. Dit hebben we onder meer kunnen zien in wat we hoger over WO I en WO II hebben geschreven. Hoe valt het dan te rijmen dat ISIS brandstof verkoopt aan de rebellenpartijen tegen wie ze vechten?

Heel eenvoudig omdat die ook tegen Assad vechten, en omdat dit in het kraam van de soennieten (en dus ook VS) past om tijd te winnen. Ondertussen mist Assad ook de opbrengsten van het verkoop van zijn eigen aardolie waarbij de opbrengst en de aardolie naar zijn vijanden gaan.

Nu hebben ISIS en hun onofficiële bondgenoten evenwel pech dat Rusland zich er daadwerkelijk mee moeit. De VS Defensie minister Carter stelt dat Rusland nog andere strijdende groeperingen dan ISIS aanvalt en dit belemmert de VS om met Rusland te gaan samenwerken (link).

Uit volgende tabel blijkt hoe spaarzaam de VS waren in het bombarderen van ISIS (situatie tot mei 2015):

Strike Sorties/Weapons Releases by Air Campaign

 

Total Days

Total Sortie Missions

Total Strike Sorties

Percent Strike Sorties

Total Weapons Releases

Average Strike Sorties Per Day

Average Bombs Dropped Per Day

Iraq 1991

43

120,000

42,000

35%

265,000

976

6,163

Bosnia 1995

17

3,515

2,470

70%

1,026

145

60

Kosovo

77

38,004

14,112

37%

28,018

183

364

Afghanistan

76

20,600

6,500

32%

17,500

86

230

Iraq 2003

26

41,000

15,500

38%

27,000

596

1,039

Libya 2011

210

25,944

9,700

37%

7,642

46

36

Iraq/Syria

361

16,164

3,837

24%

15,245

11

43

Bron: Newsweek

En wat het laatste betreft, de cijfers gaan over Irak en Syrië samen.

Dat de VS karig zijn met het bombarderen van ISIS valt uit te leggen aan de hand van een document van Defense Intelligence Agency uit 2012, waarin staat dat het Westen, de Golfstaten en Turkije de oppositie steunen gevormd door Salafisten, Moslimbroederschap (dat ook banden met Turkije heeft (link)) en Al Qaeda in Irak (AQI). Assad wordt gesteund door het sjiitische Iran, China en Rusland. Kortom al wie sjiiet is of hen steunt is de vijand, al wie soenniet is of hen steunt is de vriend. Anno 2012 was ISIS geen gevaar voor de VS, integendeel ISIS bood toegevoegde waarde (link) in de simplistische bipolaire visie van de VS.

Besluit

Economie=Politiek?

Hebben we nu alles van de crisis in Syrië kunnen verklaren? Alsook de rol van Rusland in gans dit verhaal? Bijlange niet. Dit komt voornamelijk door de complexiteit van de interacties door verschillende partijen waarbij acties vaak tegelijkertijd oorzaken en gevolgen zijn

Zo is er ook nog de wisselwerking tussen politiek en economie, waarbij men niet steeds kan bepalen welke van de twee nu het belangrijkste is, of de meeste invloed heeft. Sommigen stellen dat economie meer over schaarste gaat dan over iets anders. Als we naar de piramide van Maslow kijken, zouden we in het kader van de schaarste kunnen stellen dat economie in feite overeenstemt met de lichamelijke behoeften.

400px Piramide van Maslow

Bron

Kissinger zei ooit dat de strategie van een land alles te maken heeft met “the struggle for survival” van dat land (tweede onderste laag), wat in feite de geopolitiek in de rondom ons bestaande wereld inhoudt, en dit is voornamelijk gebaseerd op energie en voeding. Is het dan abnormaal dat er pacten gesloten worden tussen partijen die als water en vuur voor elkaar zijn? Helemaal niet.

Wat wel ergerlijk is, is dat de bevolking dwaas gehouden wordt over gewelddadige acties die gerechtvaardigd zouden zijn omwille van democratie, humanitaire acties, of andere zoethouders terwijl de reden eigenlijk bij energie te zoeken is, zoals in het geval van Syrië.

Natuurlijk gaat het voorliegen veel gemakkelijker indien de bevolking de geschiedenis niet kent. Het zal de lezer dan ook niet verwonderen dat de onderliggende boodschap wel degelijk is dat geschiedenis wel van belang is om de huidige situatie beter te kennen: gevoeligheden, denkpatronen, vijandschap, vriendschap, cultuur, politiek.

Olie en Gas

Handel en veilige handelsroutes zijn steeds belangrijk geweest. Om die reden wou Rusland (in al zijn vormen) een uitweg hebben naar de Middellandse Zee (richting Gibraltar en richting Suezkanaal), wat zijn geopolitieke keuzes bepaalde.

We dienen evenwel vast te stellen dat eerst aardolie en vervolgens aardgas het geopolitiek denken van de grote mogendheden als Rusland hebben doen veranderen. Zowel de bronnen als de pijpleidingen hebben vanaf het einde van de negentiende eeuw en zeker vanaf begin van de twintigste eeuw een belangrijke rol gespeeld in de internationale politiek en zijn nog belangrijker dan de gewone handel van goederen waartoe olie en gas normaal gezien maar een onderdeel van zouden moeten zijn.

Uit bovenstaande blijkt dat energie (in al zijn vormen en het transport ervan) een geopolitiek wapen is geworden, waarbij blijkbaar alles toegestaan is. Om Machiavelli te parafraseren: De energie heiligt het doel en de middelen.

Midden-Oosten

Door de tribale cultuur en onderlinge twisten is het Midden-Oosten steeds een kruitvat geweest. Het feit dat voor een lange tijd de meeste olie en gas in deze regio te vinden waren, heeft de grote mogendheden verplicht om voor hun overleven hier zo veel mogelijk invloed te hebben, rechtstreeks of onrechtstreeks.

De EU moet zich geen rad voor de ogen draaien: ze speelt hierin geen vooraanstaande rol. Poetin heeft terecht gesteld dat de VS geen bondgenoten heeft maar wel vazallen. Iedere lidstaat loopt als vazal al een keer mee met de VS. De een al wat meer dan de andere.

De landen van het Midden-Oosten zelf zijn tot het besef gekomen hoe waardevol hun ressources voor die grote mogendheden zijn. Velen proberen daar hun profijt uit te halen en erger: sommigen proberen daar religieus-politiek munt uit te slaan om hun gedachtegoed te verspreiden.

Dynamisch evenwicht

Landen zoals Turkije en Saoedi-Arabië die menen een belangrijke rol te moeten spelen in het verspreiden van de islam brengen almaar meer het dynamische en broos evenwicht in gevaar. Hierbij trekken ze de VS, die de neiging hebben om te ageren zonder veel na te denken en zonder grondige informatie betreffende de lokale situatie, mee in het bad

We kunnen maar hopen dat Rusland en China, die niet te lijden hebben van politiek-correcte en/of postmoderne politici en media, hun hoofd koel kunnen houden, zonder zich evenwel zwak op te stellen.

Tot slot laten we een VS oud-admiraal en oud-generaal aan het woord.

 

Admiral James “Ace” Lyons

Admiral James “Ace” Lyons

General Wesley Clark

 

Dwarsligger

 

 

Admiral James “Ace” Lyons