gorbatsov pinocchioOok tijdens de feestdagen zorgt Wladimir Poetins militaire machine voor opwinding in Westelijke strategiestaven of toch minstens in de media: In de buurt van onderzeese kabels, die Europa met Amerika verbinden, hebben de Amerikanen verdachte „Russische activiteiten “geobserveerd. Ondertussen blijven de cyber- en propagandatrucjes van de Russen een voortdurend thema.

En sinds de Russen aan de luchtoorlog boven Syrië deelnemen, de weinig discrete guerrillaoorlog in Oekraïne, vooral de annexatie van de Krim schijnt het voor iedereen duidelijk: het Kremlin is tamelijke agressief. Maar dat beeld is omkeerbaar. De Russen zien zichzelf als de kant die onder druk staat. Indien een der blokken duidelijk expansief optreedt, dan is dat het Westen, de NATO, de Amerikanen. Als typisch, duidelijk en belangrijk voorbeeld noemen toppolitici zoals Poetin of de minister van buitenlandse zaken Sergei Lawrow graag het “Verraad van 1990”. Dat verhaal gaat als volgt: Toen het er na de val van de muur om ging Duitsland te verenigen, legden de regeringen van de VSA en de BRD in het Kremlin een belofte af: de NATO blijft zoals hij is. Men zou terughoudendheid aan de dag leggen.

De US-minister van buitenlandse zaken, James Baker had inderdaad in februari 1990 tegenover Kremlin-chef Michail Gorbatsjov verklaard dat het Westen geen duim naar het Oosten zou opdringen indien de Sovjetunie de hereniging toeliet.

«Not one inch eastward»: Die zin werd later dikwijls geciteerd. Maar vanuit het zicht van het Westen waren dat slechts een paar gedachten in lange onderhandelingen. Uiteindelijk werd een dergelijke beperking nergens in de verdragen vast verankerd. En dus konden de Russen vrij spoedig enkel nog handenwringend toekijken hoe de NATO zijn uitbreiding naar het Oosten vooruit dreef. Na 1999 sloten zich twaalf Oost-Europese staten bij de alliantie aan en vandaag staan Amerikaanse tanks direct aan de Russische grens, bij voorbeeld in de Baltische staten. Formeel is dat volledig in orde.

«… niets van dien aard zal gebeuren»

Nu echter, kort voor Kerstmis, zijn nieuwe documenten aan het licht gekomen, gebundeld door het National Security Archieven van de George Washington University. En deze documenten bevatten andere klemtonen. Ze laten voelen dat de Westerse toppolitici in geen geval slechts een paar opmerkingen lieten vallen – een paar flarden van zinnen die spoedig weer van de onderhandelingstafel vielen. Veel meer maakten ze het voor de Kremlin leiding categoriek duidelijk dat de NATO zich zou terughouden indien de Sovjetunie de hereniging van BRD en DDR toeliet.

Minister van buitenlandse zaken Hans-Dietrich Genscher heeft de dans geopend met een toespraak in Tutzing (Schilderachtig vakantieoord in Bayern bij de Starnberger See, nota van de vertaler): Een uitbreiding van het NATO-territorium naar het Oosten toe, “dat betekent dichter bij de grenzen van de Sovjetunie” zal er niet komen. Dat verkondigde hij in januari 1990. Daarna verkondigde James Baker zijn „geen duim naar het Oosten “uitspraak, niet slechts en passant: hij herhaalde dat meerder malen, zo beweren de nieuwe documenten.

Met uitlatingen van hetzelfde type volgde dan kanselier Helmut Kohl: „Wij menen dat de NATO zijn invloedssfeer niet mag uitbreiden.” deelde hij Gorbatsjov mee. En ook François Mitterrand, Margaret Thatcher en haar opvolger, eerste minister John Major gaven de Russen deze boodschap. Na het bezoek van Major aan het Kremlin beschreef de Britse ambassadeur de NATO-zorgen van minister van landsverdediging Dmitri Jasow en noteerde: „Major verzekert hem dat niets van dien aard zal gebeuren” – “Major assures him that nothing of the sort will happen. “

tekst gorbatchov pinnochio

„Wij menen dat de NATO zijn omvang niet mag uitbreiden “. Memorandum van de ontmoeting tussen Helmut Kohl en Michail Gorbatsjov, februari 1990.

Samengevat vertellen de nieuwe documenten dus een ander verhaal. De historici van de National Archieven, die voorlaatste week deze documenten publiceerden, komen dan ook tot een nogal pijnlijk besluit: Dit was meer dan slechts een idee, meer dan een misverstand, meer dan enkel een slordigheid van de Russen. Veel eerder werden de leiders van het Kremlin, doelgericht in een misplaatst veiligheidsgevoel gewiegd, en dat onder leiding der Amerikanen. Of, iets minder diplomatisch geformuleerd: ze werden bedrogen.

Russische Angsten werden bevestigd

Michail Gorbatsjov heeft dat later als veel onschuldiger voorgesteld dan het was, maar hij had daarvoor een reden: zijn landgenoten hebben hem voorgehouden dat het een zware fout was de NATO-terughouding niet in de akkoorden vast te leggen.

Maar ook dat is slechts een oppervlakkig probleem. Iedere Rus, iedere Russische weet hat het land bij herhaling vanuit het Westen aangevallen werd: door Polen in 1605, door Zweden in 1708, door Napoleon in 1812, en dan door de Duitsers in de vorige eeuw zelfs twee keer. Door een expansie van de NATO naar het Oosten uit te sluiten hebben de politici rond George H. W. Bush en Helmut Kohl deze basisangsten gesust. Als dan hun opvolgers dat allemaal koudweg van de tafel veegden, zag men in Moskou dat bevestigd wat men in ieder geval al vermoed had.

In de geschiedenis zijn er thema’s die met de jaren niet verdwijnen, maar zich zelfs versterken. En zo klinkt de echo van het „Verraad van 1990“ vandaag luider dan in de eerste jaren. Joshua Shifrinson, een veiligheidsexpert van de Dartmouth University, trok uit heel die hikhak een logisch besluit: dat was een belofte die in 1990 hielp de koude oorlog te beëindigen. Een nieuwe belofte van terughoudendheid, bijvoorbeeld in Oekraïne of Georgië zou misschien een nieuwe kans kunnen bieden om de betrekkingen met Rusland weer in orde te krijgen.

Uit de “Basler Zeitung”

https://blog.bazonline.ch/historyreloaded/index.php/2161/gemeinsam-zogen-sie-gorbatschow-ueber-den-tisch/

gorbatsov pinocchio