MR JLDLaat loodgieters als Jean-Luc Dehaene niet voor architect spelen, ook niet voor 'institutioneel architect' (politici dus die mee onderhandelen over staatshervormingen). Hun rol is globaal negatief: zij misvormen gebouwen en ze drijven de kosten schandalig op.

 
De bijdrage van 'JLD' tot de huidige instellingen was zeer groot, maar of de balans positief is, dat valt ten zeerste te betwijfelen. Zijn gewaardeerde kwaliteiten als mens kunnen dat niet verbergen. Niemand vindt immers nog zijn weg in dit Belgische bouwsel, en de kosten ervan liggen opvallend hoger dan in vergelijkbare landen. Dat geldt zowel voor de andere federale landen (zoals Duitsland, Zwitserland of Canada), als voor unitaire landen (zoals Nederland). 

Loodgieter

Wat is een loodgieter? Bekijken we het even vanuit oogpunt van het systeemdenken. Systemische archetypes zijn universele gedragspatronen die voorkomen uit de structuren zoals bijvoorbeeld regeringen. Als ik voorbeelden dien te geven over systeem archetypes dan komt voor “Shifting the burden” spontaan Jean-Luc Dehaene in mijn gedachten. In Doen zoals Jean-Luc is riskant voor CD&Vstelt Eddy Daniels zich terecht vragen over het staatsmanschap van deze “ervaren gids voor een moeilijke tocht”.

Grote problemen pas aanpakken als ze zich stellen zou volgens Jean-Luc Dehaene goed leiderschap zijn. Dat heet in management-termen gebrek aan vooruitziendheid en gebrek aan strategie. De geschiedenis toont ons dat die problemen meestal door hard schreeuwende Franstalige politici werden veroorzaakt. Hun problemen moesten dan maar door de loodgieter van dienst opgelost worden. De facturen ervan werden en worden nog steeds disproportioneel zwaar door de Vlamingen betaald. 

Didier Reynders lachte daar recent zelfs openlijk mee: hij had, ondanks zijn 'liberale'' ideologie, toch bepaalde recente pestbelastingen goed gekeurd 'omdat ze voor 80% door de Vlamingen betaald zouden moeten worden'. De 'loodgieter' als archetype heeft dus zo zijn beperkingen.

 

Architect

Sta me toe om een andere metafoor dan loodgieter te gebruiken, namelijk architect. Een architect ontwerpt een gebouw volgens de functie(s) van dat gebouw. Een goede architect, volgens Russell Ackoff, zorgt ervoor dat het geheel (het gebouw) meer is dan de som van zijn onderdelen (kamers). Zo is het perfect mogelijk dat door een kamer te optimaliseren, het gebouw zelf niet meer optimaal is, en dat kan nu niet echt de bedoeling zijn. Het gebouw primeert, niet de kamers.

Wat zal de 'institutionele architect' dan doen? Toegeven? De Franstalige bewoners van het Belgische huis – of beter gezegd, de Franstalige politici – ijverden vooral het hardst om hún kamers te optimaliseren en zo geschiedde het ook. Het gevolg was dat het Belgisch gebouw aan functionaliteit inboette - dus niet meer optimaal was – én dat ook de anderstalige bewoners ernstig benadeeld werden.

Het werd nog erger onder Verhofstadt en Di Rupo, zodanig zelfs dat de leningen voor de verbouwingswerken (staatshervormingen of staatsmisvormingen) loodzwaar beginnen door te wegen en het gebouw op esthetisch en functioneel vlak een gedrocht is geworden. Allicht is het slopen ervan en de heropbouw economisch en ecologisch nog de beste oplossing, zodanig dat iedere inwoner zich weer kan thuis voelen. Of dit nu één gebouw wordt of twee gebouwen, dat zal hopelijk vooral van de keuze van alle inwoners afhangen

 
Shifting the burden

Je zou de loodgietersaanpak kunnen vertalen als Verschuif de lasten (problemen) voor je uit. Maar hier in dit Belgenland is het eerder Steek het in de rugzak van een ander. Dit principe kan best worden voorgesteld door middel van Causale Lus Diagrammen:

Er stelt zich een probleem (symptoom probleem) en onze loodgieter wilt dit zo snel mogelijk oplossen maar zonder de onderliggende oorzaak (fundamentele problemen) aan te pakken. Dat is daarom slechts een symptomatische oplossing. Daarbij handelde JLD volgens het principe van eerst komt, eerst maalt.

MR jld 1 sSyptomatische oplossing MR jld 2 s

De S (Same – ‘zelfde’) duidt dat de oplossing in de zelfde zin als het probleem. De O (opposite – ‘tegengestelde’) in de rechter figuur wil zeggen dat als er een oplossing is, het probleem verdwijnt.

Hij kan niet wachten en heeft daarom de tijd niet om het probleem te gronde te onderzoeken en dus structureel een oplossing te zoeken. Onze loodgieter verhelpt dan de symptomen van het probleem: quick win. Op naar het volgende probleem, of eerder op naar het volgende symptoom van hetzelfde probleem.

Het structureel oplossen van het probleem vereist dat de fundamentele oorzaken onderzocht, én aangepakt worden. Dat vergt meer tijd (vertraging “=”) en inspanning, maar de kans is wel groot dat het probleem definitief van de baan is. 

MR jld 3 s

Het symptomatisch oplossen heeft nog een ander vervelend neveneffect. Onze loodgieter krijgt een kick bij iedere quick win: “Ik heb het weer eens gedaan”, en iedereen staat in bewondering voor hem, er treedt dus verslaving op. Deze zorgt ervoor dat de problemen nooit structureel worden opgelost. (Hoe meer symptomatische oplossingen, hoe groter het neveneffect (S), hoe minder structurele oplossingen zullen komen (O).

MR jld 6 s

Bovendien groeit de lijst van “prestaties” en men pakt bij de volgende verkiezing uit met deze mooie palmares van quick wins. Men toont foto's van mooie kamers van het gebouw, doch het gebouw is een gedrocht geworden en kan zijn essentiële hoofdfuncties niet meer naar behoren uitoefenen.

Onze fiscaliteit is een ander voorbeeld van dat problematische loodgieterswerk. Dit werkt voor sommige politici ook verslavend om (symptomatische) problemen op te lossen. In plaats van te herstructureren (afslanken) of te saneren, is het gemakkelijker om geld bij te “vragen”. In de Scandinavische landen is de fiscale druk ook niet min maar in tegenstelling tot België staat er wel een goede service tegenover. Alle vergelijkende internationale onderzoeken bevestigen dat. Logisch want het Belgische gebouw kan zijn functies niet meer terdege vervullen. In Scandinavië behoort de hoge belastingvoet tot de structurele oplossing, in België tot de symptomatische oplossing.

Staatsman

Tot slot, een echte staatsman (architect) houdt zich omzeggens niet bezig met de bovenste lus ('brandjes blussen'), wel met de onderste lus, ook al kan dit langer dan een legislatuur in beslag nemen. Een loodgieter is dus absoluut geen architect (staatsman) en men kan bijgevolg moeilijk Jean-Luc Dehaene een architect noemen. Wie zegt van wel, zal allicht een mooie kamer gekregen hebben.

Hoe lang moeten we nog wachten op een echte architect voor het Belgische gebouw? Dat moet namelijk of zwaar gerenoveerd worden, of afgebroken en vervangen door iets nieuws. Met andere woorden, wanneer krijgen (kiezen) we een staatsman die het kan bolwerken?

 

Dwarsliggers