Tom SauerTOM SAUER – Veiligheid en Defensie van de Nederlanden in tijden van terreur. Een gedeelde bekommernis (UAntwerpen)

1. Hoe ziet u de bedreiging voor onze veiligheid in tijde van terrorisme en in tijde van toenemende instabiliteit aan onze grenzen ?

- niet naief zijn, maar ook geen gitzwart toekomstbeeld schetsen; beeld uit media is eenzijdig negatief; natuurlijk zijn er elke dag aanslagen, conflicten, maar het samenleven onder 7 miljard mensen gaat al bij al vrij vlot en vreedzaam; cfr verkeer; na WO I 'nooit meer oorlog' (VOS); na WO II geïnstitutionaliseerd in VN en VN Charter, internationaal recht (ius ad bellum, ius in bello: o.a. geen collateral damage, ICC, bannen van CBW, landmijnen en clustermunitie), zelfs moeilijke kwesties w samen met Rusl en China opgelost, vb Iran.

- natuurlijk resten er bedreigingen; die er anders uitzien dan tijdens de Koude Oorlog (KO), en die er binnen 10-15 jaar (wanneer de nieuwe gevechtsvliegtuigen arriveren) opnieuw anders zullen zijn; vandaag zijn de voornaamste bedreigingen terrorisme (gerelateerd aan Syrie-strijders en conflicten in ruime Midden-Oosten) enerzijds en problemen met Rusland anderzijds

- bij het bedenken van antwoorden op die bedreigingen w twee denkfouten snel gemaakt: de vraag die meestal gesteld w is hoe gaan we dat aanpakken, lees 1) op korte termijn (KT) ? en 2) met welke mil middelen ? Vb vandaag (letterlijk) ivm Libië. Een vraag die meestal niet w gesteld en zeker zo belangrijk is, is: Hoe gaan we dergelijke problemen voorkomen op middellange en lange termijn ? Daarvoor moeten we dieper graven. En komen we bij de vraag terecht die dus ook te weinig w gesteld: wat zijn de oorzaken van die bedreigingen ? Wat zijn vb de beweegredenen van de Syrië-strijders ? En waarom heeft Putin zijn spierballen laten rollen ? Kunnen we later op terugkomen. En zelfs als we de vraag stellen voor het aanpakken van deze problemen op KT, zouden we best eerst denken aan niet-mil middelen, wat niet wil zeggen dat je geen mil middelen achter de hand moet houden.

- Laten we dan inzoomen op ons eigen land: mijn stelling is: "Het Belgisch buitenlands, en defensiebeleid mist visie": België is een grijze muis op vlak van buitenlands beleid, zich verstoppend in het grote dik pak van 28 lidstaten van de NAVO en de EU; versta me niet verkeerd, ik heb niets tegen int. Organisaties, integendeel; maar ik daag u uit één vb te geven waarbij BZ de laatste 10-15 jaar het verschil heeft gemaakt, ten goede. Een andere indicator van gebrek aan visie: Defensie is jarenlang verwaarloosd geweest; als er moest bespaard w, Defensie was er altijd bij.

- Dit brengt met bij het recente Defensieplan waar de N-VA toch de grootste stempel heeft op kunnen drukken: ik had er eerlijk gezegd meer van verwacht: als puntje bij paaltje komt: weinig veranderingen, weinig fundamentele keuzes.

Wat niet is geweest, kan natuurlijk nog komen. Nog enkele netelige beslissingen, vb keuze gevechtsvliegtuigen, incl. de vraag of die kernwapens moet kunnen vervoeren.

- Laat me mijn resterende tijd wijden aan het thema van de kernwapens. Ten eerste omdat de verspreiding ervan één van de grootste gevaren voor de internationale vrede en veiligheid is. Ten tweede omdat het meestal een wat onderbelicht thema is, en ik als wetenschapper toevallig in dat gat gesprongen ben. En ten derde omdat één van de vragen van de organisatoren expliciet doelde op deze problematiek.

Ons kernwapenbeleid is een ander voorbeeld van gebrek aan visie door ons land, zich verschuilend achter de NAVO. De NAVO, dames en heren, bestaat niet. Wat ik wil zeggen: De NAVO heeft geen gevechtsvliegtuigen. Die zijn van de lidstaten. Het zijn de lidstaten die het beleid bepalen. En op het nucleaire vlak geeft ons land al decennialang het verkeerde voorbeeld door zelfs meer te doen dan de gemiddelde NAVO lidstaat (samen met 4 andere NAVO-lidstaten waaronder NL). België, wat zeg ik Vlaanderen, huisvest Amerikaanse tactische kernwapens in Kleine-Brogel. Die nucleaire wapens (NW) zijn hier gekomen ten tijde van de KO toen de NAVO een conventionele achterstand had, of dacht dat ze een achterstand had; vandaag is de KO al 20 jaar achter de rug, is de USSR en het W'Pact geïmplodeerd, heeft de NAVO een conventionele voorsprong, en liggen die tactische kernwapens er nog steeds; ze zijn ze gewoon vergeten weg te halen. En vergis u niet: dat ligt meer aan ons eigen schizofreen, niet-visionair beleid dan aan de Amerikanen. België is met woorden voorstander van nucleaire ontwapening, maar als puntje bij paaltje komt doen we niets om zelfs die verouderde Am. kernwapens uit ons land te verwijderen. Het is natuurlijk ook niet zo dat u er echt van wakker ligt, en dat u de minister hierover lastige vragen stelt. En bijgevolg gebeurt er niets, en blijven ze liggen.

Maar welk signaal geeft dat aan de rest van de wereld, of bestaat de wereld buiten de NAVO niet ? Laten we die oefening hier toch maar eens even doen. De VS is de enige van de 9 kernwapenstaten met NW op andermans grondgebied.

Rusland heeft die praktijk begin j'90 stopgezet. Wat als Rusland, of China, of Pakistan dat binnenkort ook begint te doen ? Curieus hoe we zullen reageren.

Meer fundamenteel zeggen wij impliciet: wij, in het aards paradijs, behorend tot de grootste alliantie ter wereld, machtigste alliantie ooit, hebben ook nog Amerikaanse tactische kernwapens op ons grondgebied nodig om ons veilig te voelen. Hallo ? Een land zoals Iran dat omgeven w door vijanden, wordt met het mes op de keel verplicht door de P-5 +1 (ironisch genoeg allemaal kernwapenstaten en D, met kernwapens op haar grondgebied), haar nucleair programma op te geven.

Denkt u nu echt dat dat een duurzame oplossing is ? Dit is een beleid van twee maten en twee gewichten. En weet u wat ? De niet-nucleaire wapenstaten (NNWS), de rest van de wereld, die onder het NPV hebben moeten beloven nooit kernwapens aan te maken, hebben dat door. Hebben dat al lang door. En zij zeggen nu: genoeg geduld gehad met de kernwapenstaten en haar lakeien, lees België.

Dames en heren, u weet dit niet omdat de mainstream media hierover niet spreekt, maar vandaag staat de wereld op het punt multilaterale onderhandelingen te starten voor een verbod op kernwapens. Tien jaar geleden nog een utopisch idee; vandaag bijna werkelijkheid. 120-150 staten staan nu reeds achter dat idee. De kernwapenstaten moeten er natuurlijk niets van weten ondanks het feit dat de 5 officiële kernwapenstaten (waaronder de VS, Fr en het VK) het Nucleaire Non-Proliferatie Verdrag (NPV) - een int. wettelijk bindend verdrag - hebben getekend en daarin beloofd hebben hun kernwapens te ontmantelen.

En wat doen onze landen, de NNWS binnen de NAVO ? Ze twijfelen. Ze worden "weasel states" genoemd. Enerzijds weten ze heel goed dat het huidig nucleair regime niet houdbaar is, en dat nucleaire ontwapening altijd beloofd is geweest, althans met woorden, ook door ons land, en dat er nu daden moeten volgen. Anderzijds horen ze bij de NAVO, die zelf zegt een nucleaire alliantie te zijn. Dit wordt heel, heel moeilijk voor Brussel. En interessant voor waarnemers buiten Brussel. Onze regering gaat kant moeten kiezen: die van de 9 NWS (incl. landen zoals Pakistan, Israël, N Korea) of die van de 120-150 NNWS in de wereld, die stellen dat kernwapens als ze worden ingezet per definitie geen onderscheid maken tussen burgers en militairen, niet proportioneel zijn en dus

regelrecht in strijd met het internationaal humanitair recht, en bijgevolg moeten verboden worden, net zoals de chemische en biologische.

Landen zoals NL en B stellen dat er naast het humanitair argument ook nog zoiets bestaat als het veiligheidsargument. Lees: veiligheid voor NL en B. De NNWS buiten de NAVO antwoorden daarop dat als een kernoorlog uitbreekt, dat dat ook gevolgen heeft voor de veiligheid, eigenlijk onveiligheid, van die NNWS buiten de NAVO. Terecht. Het is trouwens een illusie te denken dat die tactische kernwapens enig verschil maken voor onze veiligheid; integendeel.

Een ander argument van onze regeringen: 'maar kernwapens zijn politieke wapens, die dienen niet om gebruikt te worden'. Klinkklare onzin natuurlijk: natuurlijk hoopt iedereen dat die NW nooit meer worden ingezet; maar zolang ze er zijn, bestaat wel degelijk de kans dat ze opnieuw zullen w ingezet, zij het op niet-geautoriseerde of accidentele wijze. Meer nog, nucleaire afschrikking impliceert de intentie om die wapens te gebruiken; zo niet lost het afschrikkingseffect op als een bruistablet. Hebt u onze Min v BZ of onze Min v Def of onze EM al ooit horen argumenteren in welke scenario's dergelijke massavernietigingswapens zouden moeten worden ingezet ? Natuurlijk niet. Niet omdat het geheim is, maar omdat ze het zelf niet weten. En als ze het denken te weten, het niet te rijmen valt met het internationaal recht.

Interessant is hoe het beleid van het Vaticaan geëvolueerd is op vlak van de kernwapens. U zult zeggen: Vaticaan ? Wel, het Vaticaan bokst boven haar niveau op int pol vlak. In de jaren tachtig was er die fameuze brief van de Am. bisschoppen, dat vis noch vlees was; een voorbeeld van tjevenbeleid: het gebruik van kernwapens was immoreel, tenzij in uitzonderlijke omstandigheden; en het dreigen met het inzetten van kernwapens – nucleaire afschrikking (NA) - was immoreel, maar toegestaan zolang de aantallen kernwapens daalden. Sinds december 2014 stelt Paus Franciscus dat alle gebruik van kernwapens immoreel en dus illegitiem is; en voor de nuclear priesthood in de zaal: dat ook het dreigen met gebruik, dus de NA doctrine, immoreel en illegitiem is; het NAVO beleid heeft er dus gelegen, en niet enkel in het Vaticaan. Alleen willen ze het in Evere nog niet beseffen. Denial, ontkenning van het probleem.

Op het vlak van kernwapens staan we dus voor een kruispunt. Tot hier toe hebben de Belg. regeringen van de afgelopen 20 jaar hun kop in het zand gestoken. De huidige regering zal er echter niet naast kunnen; ze staat voor twee concrete beslissingen waarbij de regering dus kleur zal moeten bekennen: mee onderhandelen en nadien mee tekenen van een verbod op kernwapens; en de vraag of de nieuwe gevechtsvliegtuigen opnieuw kernwapens moeten kunnen vervoeren ? Ik kom hier straks heel graag op terug.

2. Beter SAMEN onze veiligheid aanpakken, vb samen met NL ?

Samenwerken om onze veiligheid aan te pakken is natuurlijk de evidentie zelve, alleen al omwille van budgettaire redenen; de vraag is met welke landen, binnen welk kader 4 niveaus: van hoog naar laag: de VN, de NAVO, de EU en Leger van de Lage Landen:

1) de VN: onderbenut door ons land, vnl. omwille van het Rwanda trauma (voor de Nl is dat Srebrenica); ik pleit ervoor om opnieuw Belgische peacekeeping troepen uit te sturen, ook al om onze aanvraag tot lidmaatschap VN VR te ondersteunen (u ziet niets pragmatisch is mij vreemd). Daarnaast moet benadrukt dat alle militaire interventies pas kunnen starten na een resolutie van de VN VR, dus ook in Libië.

2) de NAVO: een anachronisme in de post-KO: mijn stelling is dat de NAVO enkel kan blijven verder bestaan als het fundamenteel verandert: van collectieve defensie naar collectieve veiligheidsorganisatie met inbegrip van Rusland en Oekraine, in die volgorde. Probleem is dat we zowel binnen de EU als de NAVO onderdak hebben gegeven aan O-Eur staten die zich vandaag als verwende kinderen beginnen te gedragen, en dat we tegelijkertijd Rusland verder uitgedaagd, geprovoceerd hebben oa door de verschillende NAVO-uitbreidingen en door het raketschild. Putin is de grootste schuldige, maar de NAVO heeft hem uit zijn kot gelokt, wat op zijn beurt de grootste cadeau voor de NAVO heeft opgeleverd: een nieuwe vijand voor onze coll. defensie, dus een nieuwe bestaansreden voor de NAVO. Dames en heren, net zoals Putin de NAVO nodig heeft, heeft de NAVO Putin nodig: een externe vijand. Dit is structureel ingebakken in ons systeem van coll. def., gericht tegen een externe vijand, art.5. Veel beter zou zijn Rusland te integreren in de Euro-atl. veiligheidsarchitectuur om dan samen andere hete hangijzers aan te pakken zoals Afgh., Syrië, you name it. Na 1815 en na 1945 hebben we de verliezers geïntegreerd met alle positieve gevolgen vandien; na 1919 en 1989 niet, met alle negatieve gevolgen vandien.

3) de EU: iets beter, maar de kans is reëel dat er verder geïntegreerd w zodat een nieuwe coll. def. org ontstaat; met dezelfde negatieve mechanismen. Nog niet genucleariseerd, maar als we niet oppassen zal ook dat gebeuren; de natte droom van de Fransen, waarbij wij zullen moeten gaan mee betalen voor de force de frappe. De aankoop van de Rafale, waarop in Franstalig België w aangedrongen, kan de aanzet vormen. Wel goed is EU capaciteiten te ontwikkelen voor militaire interventies, liefst humanitaire interventies en enkel met mandaat van de VN VR (incl prev en post-conflict) zodat ook los van de VS kan geageerd, indien nodig.

4) Leger Lage Landen: samenwerking bestaat al, bottom-up, het verst gevorderd op vlak van Marine, maar ook op vlak van Luchtmacht; dat is de logica zelve; de vraag die zich aankondigt: waarom ook niet op vlak van Landmacht samen met NL en D ? Grote nood aan post-conflict stabilisatietroepen, die tussen haakjes niet low-risk zijn. Onze OMLT operaties in Afg waren ook niet zonder risico's. Welnu de kans bestaat dat het D leger zich in deze richting denkt te ontwikkelen. Waar wachten we op om te volgen ?

Mag ik hier wat het nucleaire betreft een specifieke oproep lanceren: dat NL en B samen het goede voorbeeld geven binnen de NAVO en die tacnukes zo snel als mogelijk eindelijk samen terug naar afzender sturen, als het kan, maar als het moet zonder Duitsland. Er is een precedent: België en de modernisering van de Lance korte afstandsraketten eind j'80. België stond alleen. Ook Duitsland was voorstander van de modernisering, maar is ons dan toch gevolgd, en die modernisering is niet doorgegaan. En de kans is reëel dat Duitsland ons nu ook zal volgen.

Prof dr Tom Sauer, Universiteit Antwerpen

ANV Melsbroek 27 februari 2016